EPIGENETYKA – CZY ODMIENI MEDYCYNĘ?

Dr hab. Tomasz Wojdacz: epigenetyka to dziedzina, która odmieni medycynę.

Tylko w ok 10 proc. nowotworów znajdujemy dziedziczne zmiany genetyczne – słynne mutacje – które tłumaczą powstanie choroby. Za całą resztę mogą odpowiadać zmiany epigenetyczne. W przypadku cukrzycy czy chorób psychicznych wpływ epigenetyki jest jeszcze bardziej oczywisty. Dlaczego więc tak niewielu z nas w ogóle zna to pojęcie? Dr hab. Tomasz Wojdacz wyjaśnia, czym jest epigenetyka. I dlaczego mówi się o niej jako o przyszłości medycyny.

O tej stosunkowo młodej dziedzinie nauki i szansach, jakie tworzy nie tylko dla pacjentów, ale także badań podstawowych czy ochrony środowiska, opowiada PAP dr hab. n. med. Tomasz K. Wojdacz, profesor nadzwyczajny Uniwersytetu w Aarhus w Danii i kierowniki Samodzielnej Pracowni Epigenetyki Klinicznej Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie.

PAP: Panie Profesorze, czym epigenetyka różni się od genetyki?

Tomasz K. Wojdacz: Epigenetyka to podstawa rozwoju i różnicowania komórkowego. To jej mechanizmy sprawiają, że pojedyncze komórki zaczynają tworzyć działający organizm. Wytłumaczę to tak: wiemy, że każda komórka ciała ma dokładnie to samo DNA. A jednak serce to serce, mięsień to mięsień. Mamy w ciele ponad 200 różnych tkanek, które wyglądają zupełnie inaczej niż pozostałe.

Jak to się więc dzieje, że ta sama „książka” – czyli DNA – jest czytana na setki różnych sposobów? Epigenetyka to właśnie takie czytanie. To mechanizmy, które regulują czytanie DNA w specyficzny dla danej komórki sposób. Te mechanizmy uruchamiają pewne geny, wyciszają inne – i to wszystko razem powoduje, że komórka robi to, co ma robić w danym miejscu i danym momencie.

Czyli epigenetyka to coś, co włącza i wyłącza geny po to, aby odpowiednio wyspecjalizować każdą komórkę ciała.

PAP: A genetyka?

TKW: Genetyka reguluje jedynie to, czy gen jest, czy go nie ma. Mutacje genetyczne owszem, zmieniają geny, albo nawet całkowicie je „psują” – ale nie powodują, że te geny znikają. Zmutowany gen jest nieprawidłowy, ale istnieje i funkcjonuje. Jego wyłączenie jest możliwe dopiero, gdy się go wyciszy; tak, żeby w ogóle nie zachodziła jego transkrypcja (przepisywanie informacji zawartej w DNA na RNA – przyp. PAP). Mutacja też może zepsuć i wyciszyć, ale dzieje się to niezmiernie rzadko.

Natomiast epigenetycznie dość łatwo jest wyciszyć gen, a co ważniejsze zmiany tego typu są odwracalne, co daje nam możliwość „leczenia” i naprawiania genów. W przypadku mutacji nie jest to możliwe.

PAP: A w jaki sposób czynniki środowiskowe mogą tak silnie oddziaływać na geny?

TKW: Poprzez mechanizmy epigenetyczne. Jest ich kilka, ale najważniejszym i podstawowym jest z pewnością metylacja DNA. Poza tym są jeszcze np. modyfikacje białek histonowych.

Mechanizmy te zmieniają ekspresję genów. I po to, aby komórki mogły się różnicować do pełnienia wielu różnych funkcji, i w odpowiedzi na warunki środowiska.

Bo mechanizmy epigenetyczne to także forma, poprzez którą środowisko wpływa na organizm. To jest dostosowywanie się do środowiska, reagowania na nie. To ona zapewnia plastyczność naszemu organizmowi.

Każda zdrowa komórka ciała ma swój normalny, ustalony wzór metylacji. Dzięki niemu działa. Ale środowisko może ten wzór zaburzać.

PAP: Czyli mechanizmy epigenetyczne umożliwiają dostosowanie się do środowiska, w których organizm się znajduje?

TKW: Tak, bardzo upraszczając oczywiście. Dzięki tym mechanizmom ekspresja konkretnych genów może się dostosowywać do konkretnych warunków środowiska. Metylacja i inne mechanizmy epigenetyczne są po to, aby geny, które są niepotrzebne w danej komórce (albo w danej chwili), wyciszyć.

I proszę zauważyć, że choć mówimy o genach, to nie dzieje się to dzięki genetyce – bo geny się nie zmieniają. Tylko właśnie dzięki epigenetyce.

PAP: Czyli to, o czym cały czas się mówi: że np. niezdrowa dieta, siedzący tryb życia, ekspozycja na zanieczyszczone powietrze czy dym papierosowy niszczą nam zdrowie, dzieje się właśnie poprzez epigenetykę?

TKW: W bardzo dużej mierze; bo niby jak inaczej? Wszystkie te czynniki powodują zaburzenie normalnych procesów w organizmie, przez co ostatecznie wpływają na epigenetyczne mechanizmy w komórkach i zmieniają działanie poszczególnych genów. Stąd biorą się choroby. Nie ma innego wytłumaczenia. To jest ewidentne i oczywiste.

PAP: Wielu z nas kojarzy się, że różne choroby, przede wszystkim nowotwory, rozwijają się, ponieważ doszło do jakichś mutacji w genie. To nieprawda?

TKW: Tylko do 5-10 proc. przypadków raka piersi możemy wytłumaczyć dziedzicznymi zmianami genetycznymi. W ostatnich latach, kiedy na szeroką skalę zaczęto sekwencjonować geny i całe genomy, znaleźliśmy niewiele mutacji, które bezpośrednio mogłyby odpowiadać za powstanie nowotworu – wbrew temu, czego wszyscy naukowcy się spodziewali. Co więcej: np. w cukrzycy czy chorobach psychiatrycznych mutacji nie ma w ogóle.

Nauka nie znalazła więc dowodów pozwalających powiązać większość chorób ze zmianami w DNA jakichś genów. A ponieważ obecnie jesteśmy na takim etapie, że drastycznie wzrasta liczba zsekwencjonowanych nowotworów różnych typów, to nie wydaje się, żebyśmy byli w stanie znaleźć jeszcze jakieś nowe mutacje patogenne.

Jednym słowem genetyka staje się dla nas coraz jaśniejsza, a wszelkie niuanse tkwią w epigenetyce. I dlatego teraz związana z tym nauka tak prężnie się rozwija.

W zasadzie w każdej chorobie znajdujemy obecnie jakiś komponent epigenetyczny: nowotworach, cukrzycy, otyłości, chorobie Parkinsona, chorobie Alzheimera, itd.

PAP: Czy da się leczyć takie zaburzenia w genach i spowodowane przez niech choroby?

TKW: Nie wyobrażam sobie, żebyśmy w najbliższej przyszłości nauczyli się zmieniać DNA genów chorych ludzi, choć w laboratorium umiemy naprawiać mutacje. To nie takie proste. Za to możemy naprawiać zmiany epigenetyczne.

PAP: A czy naukowcy potrafią już dopasować poszczególne czynniki środowiskowe do zmian metylacji w genach i do konkretnych chorób?

TKW: Coraz częściej potrafimy to robić. Jest tak np. jeśli chodzi o palenie papierosów. Istnieje nawet test, który potrafi przewidzieć, czy dana osoba pali lub nawet paliła w przeszłości. Istnieje bowiem jedno miejsce w genomie, w komórkach krwi, które pod wpływem palenia zmiana swoją metylację. I póki co wydaje się, że tylko ten jeden czynnik, czyli palenie papierosów, może zmieniać to konkretne miejsce. Taki test mógłby znaleźć zastosowanie np. w opiece nad pacjentami kardiologicznymi. Chorzy bowiem często nas okłamują, że nie palili, co utrudnia proces terapeutyczny.

PAP: Pan w swoich badaniach zajmuje się m.in. biomarkerami epigenetycznymi? Czym one są?

TKW: Każdy nowotwór ma specyficzny zestaw zmian epigenetycznych. Np. nowotwory piersi, oprócz mutacji, niosą też konkretne zmiany metylacji. Kiedy taki nowotwór rośnie, a potem przerzutuje, jego DNA krąży w naszym krwiobiegu.

I teraz rozważmy taką sytuację: wiemy, że dana osoba znajduje się w grupie ryzyka, bo np. pali papierosy. Pobieramy od niej próbkę krwi i wykonujemy test bazujący na markerach epigenetycznych. I jeśli tylko w jej organizmie zaczął rozwijać się nowotwór, to jego DNA na pewno będzie w tej próbce. Nawet, jeśli guz będzie jeszcze tak mały, że innymi metodami nie da się go wykryć.

Taki test wykrywa specyficzne dla konkretnego nowotworu zmiany metylacji. To są właśnie biomarkery.

Co ciekawe, można tworzyć testy, które są ukierunkowane na wiele różnych typów nowotworów jednocześnie; na wiele różnych biomarkerów.

I kiedy taki biomarker, czyli konkretna zmiana w metylacji, zostaje wykryta przez test, to nawet jeśli nie dowiemy się od razu, jaki konkretnie nowotwór rozwija się u pacjenta, mamy pewność, że jakiś się rozwija i że trzeba szybko wdrożyć poszerzoną diagnostykę, już taką konwencjonalną. Dzięki temu na bardzo wczesnym etapie choroby wykrywamy, co dolega pacjentowi. A wiadomo, że nowotwór wykryty wcześnie, to nowotwór wyleczalny.

PAP: Czy takie uniwersalne testy są już stosowane w praktyce?

TKW: Istnieje test amerykańskiej firmy Grail, choć jest on jeszcze w fazie badań klinicznych. Moim zdaniem jest on największym obecnie osiągnięciem epigenetycznym. Wykrywa ponad 10 różnych typów nowotworów na podstawie zmienionych wzorców metylacji w DNA krążącym swobodnie we krwi. Każdy osoba będzie mogła sobie taki test wykonać z pojedynczej próbki krwi.

To pierwsze i jedyne takie rozwiązanie w dziejach. Potencjalnie może zrewolucjonizować współczesną onkologię. Bo największy problem z nowotworami jest taki, że jeśli wykrywamy guza wcześnie – umiemy leczyć go skutecznie; jeśli późno, gdy dał już przerzuty – szanse na wyleczenie są małe.

Potencjalnie taki test mógłby rozwiązać większość problemów onkologii. Właśnie przez to, że wykrywa chorobę nowotworową na bardzo wczesnym etapie, dzięki czemu możemy wyleczyć ją np. prostym zabiegiem usunięcia pojedynczego guza. I znowu: rozwiązanie to działa w oparciu o markery epigenetyczne.

Oprócz tego mamy też test Cologuard, zatwierdzony już przez FDA i refundowany dla amerykańskich pacjentów. Służy do badania przesiewowego pod kątem raka jelita grubego i zaawansowanych gruczolaków. Taki test rewolucjonizuje całe dotychczasowe postępowanie w praktyce gastrologicznej. W niektórych sytuacjach może zupełnie zastąpić inwazyjną kolonoskopię.

PAP: A jakie jeszcze zastosowania może mieć epigenetyka?

TKW: Np. klonowanie. Żeby coś sklonować, trzeba wziąć np. komórkę skóry i przywrócić ją do stanu pierwotnego, kiedy była jeszcze komórką embrionalną, niezróżnicowaną. Podkreślam, że my nie zmieniamy jej DNA, tylko za pomocą odpowiednich zmian epigenetycznych po kolei wyciszamy poszczególne geny, aby zawrócić wszystkie te procesy, które uczyniły z niej kiedyś komórkę skóry. W efekcie staje się znów komórką podstawową (macierzystą – przyp. PAP), pluripotencjalną. I z tego stanu możemy pójść w różne strony. To jest właśnie klonowanie.

Jeśli o zastosowania w terapii, to lekami „epigenetycznymi” leczymy już np. ostrą białaczkę szpikową (AML), a ilość takich farmaceutyków w testach klinicznych cały czas rośnie.

PAP: Panie Profesorze, to wszystko wydaje się takie oczywiste. Dlaczego więc na co dzień tak mało słyszy się o epigentyce? O teście, który Pan wspomniał – w ogóle.

TKW: O tym rozwiązaniu jest na świecie bardzo głośno, niestety w Polsce nie. Bo tu mało kto zajmuje się epigenetyką. Jest to bowiem dziedzina nie tylko trudna, ale i bardzo kosztowna. Poza Polską tematem tym zajmuje się po kilka grup badawczych na każdej liczącej się uczelni czy w każdym instytucie. Większość firm farmaceutycznych prowadzi swoje intensywne projekty epigenetyczne.

Dlatego też zostałem tu zaproszony przez NAWĘ (Narodową Agencję Wymiany Akademickiej – przyp. PAP). Ufundowała mi 4-letnie stypendium, w ramach którego stworzyłem na Pomorskim Uniwersytecie Medycznym w Szczecinie samodzielną grupę naukową. Tak grupa już prężnie działa, publikuje w recenzowanych pismach, a będzie jeszcze lepiej.

PAP: Czym Pana grupa może się pochwalić?

TKW: Zaczęliśmy od badań epigenetycznych nad nowotworami, ale powoli poszerzamy to na inne obszary. Wraz z prof. Ewą Stachowską zajmujemy się bardzo aktualnym i coraz większym problemem zdrowotnym: niealkoholowym stłuszczeniem wątroby, na które może cierpieć nawet 30-40 proc. społeczeństwa. Choć najczęściej choroba związana jest ze złą dietą, złym stylem życia, nadwagą i otyłością, to coraz częściej zaczyna dotykać nawet osób o prawidłowej masie ciała. A jak wiadomo niealkoholowe stłuszczenie wątroby prowadzi do raka wątroby.

Nasza wyjściowa hipoteza była taka, że to nieodpowiedni sposób żywienia, zwany ogólnie dietą zachodnią, oddziałuje na mechanizmy epigenetyczne, „psuje je”. Zrekrutowaliśmy więc grupę osób żywiących się w ten sposób i zmodyfikowaliśmy ich dietę. Zbadaliśmy ich krew przed rozpoczęciem eksperymentu, a następnie po miesiącu i po dwóch miesiącach. I okazało się, że metylacja ich krwi drastycznie się zmieniła! Oznacza to, że funkcjonowanie komórek krwi po zmianie diety stało się dużo wydajniejsze.

W tym przypadku mamy zresztą do czynienia ze specyficznym mechanizmem epigenetycznym – bo takim, który nie zmienia ekspresji żadnych genów, za to zmienia wydajność tej ekspresji.

PAP: Dwa miesiące to zaskakująco szybko.

TKW: Sam byłem bardzo zaskoczony, jak duży wpływ okazała się mieć dieta i jak szybko się to zadziało.

Wydaje nam się, choć należy to poprzeć kolejnymi badaniami, że nie tu chodzi nawet o konkretne składniki, które dieta dostarcza do naszej krwi. Raczej o wpływ diety na mikrobom jelitowy. Wiadomo, że zachodni sposób żywienia jest dla niego bardzo niedobry. My odpowiednią dietą zaczęliśmy naprawiać mikrobom. A przecież mikrobom to kolejna dziedzina nauki, którą dopiero poznajemy i która staje się bardzo, bardzo ważna. Ma wpływ na całą masę procesów w organizmie.

To zresztą kolejne nawiązanie do tematu: mikobiom przecież także nie może zmieniać naszego DNA. Czyli musi zmieniać ekspresję genów, a więc modulować mechanizmy epigenetyczne.

PAP: Prowadzi Pan jeszcze jakieś projekty?

TKW: We współpracy z kolegami m.in. z Europejskiego Instytutu Onkologii otrzymaliśmy właśnie od KE finansowanie i chcemy rozpocząć pracę nad podobnym do wspomnianych testów diagnostycznych, który wykorzystuje biomarkery epigenetyczne do diagnostyki raka trzustki. Badania kliniczne w ramach tego projektu będziemy prowadzić w Polsce, z pacjentami rekrutowanymi z 4 różnych krajów. To niezwykle ważne, bo rak trzustki zabija, chyba że jest wykryty we wczesnym stadium.

Badania tego typu wymagają ogromnej liczby pacjentów, nakładów i zasobów technologicznych. Potencjalnie mamy przecież 26 milionów miejsc w genomie, w których może się zmienić metylacja, co wywołuje jakiś skutek. Jest to czasochłonne, kosztowne, skomplikowane. Ale właśnie tak tworzy się medycynę spersonalizowaną, dopasowaną pod konkretnego pacjenta.

PAP: W czerwcu br. organizuje Pan dużą konferencję epigenetyczną w Szczecinie. Może opowiedzieć Pan o niej więcej?

TKW: To będzie najważniejsze wydarzenie tego roku w epigenetyce – Clinical Epigenetics International Conference.

Udział potwierdziło wielu najwybitniejszych światowych ekspertów z dziedziny epigenetyki, klinicznej i podstawowej. Naszym celem jest też zaproszenie jak największej liczby polskich studentów, doktorantów i młodych naukowców, aby zainteresować ich tą dziedziną, pokazać jej olbrzymi potencjał i pomóc nawiązać kontakty. Tylko tak epigenetyka ma szansę zacząć prężnie rozwijać się także w naszym kraju.

Chcę też podkreślić, że konferencja nie jest stricte medyczna. Gościć będziemy np. polskiego naukowca z Australii prof Ryszarda Maleszkę, który jest światowym liderem w badaniach epigenetycznych pszczoły miodnej. Nie ograniczamy się więc do tematyki medycznej, choć rzeczywiście konferencja ma w nazwie słowo „clinical”. Planujemy także sesje zupełnie niemedyczne – dotyczące roślin, zwierząt, ochrony środowiska – aby pokazać, jak szerokie zastawanie ma ta nauka.

Uważam, że udział w takiej konferencji to szansa na wyrobienie sobie kontaktów w środowisku, które potem pomogą w karierze. Bo nauka, tak jak inne dziedziny, opiera się na sieci wzajemnych kontaktów.

***

Dr hab. Tomasz Wojdacz, studiował i zdobywał doświadczenie naukowe m.in. na uniwersytetach w Danii, Szwecji, Anglii i Australii. Jest stypendystą programu Marie Skłodowska-Curie Individual Fellowship oraz zdobywcą grantu „Polskie Powroty” NAWA, w ramach którego przebywa obecnie w Polsce. Jest redaktorem renomowanych pism naukowych: „Epigenomisc”, „Cancers”, „Clinical epigenetics”.

Katarzyna Czechowicz

Źródło informacji: Nauka w Polsce

Grafika: Freepik |kjpargeter

Treści z serwisu cocomac.pl mają na celu polepszenie, a nie zastąpienie, kontaktu pomiędzy Użytkownikiem Serwisu a jego lekarzem. Serwis ma z założenia charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny. Przed zastosowaniem się do porad z zakresu wiedzy specjalistycznej, w szczególności medycznych, zawartych w naszym Serwisie należy bezwzględnie skonsultować się z lekarzem. Administrator nie ponosi żadnych konsekwencji wynikających z wykorzystania informacji zawartych w Serwisie.

Opinie i poglądy opublikowane na portalu cocomac.pl są wyłącznie opiniami i poglądami ich Autorów. Nie należy ich utożsamiać z poglądami redakcji. Również opinie wyrażane w publikowanych informacjach nie odzwierciedlają poglądów redakcji i wydawcy, a mają charakter informacyjny.
Widzisz błąd w artykule, niedziałający link? Poinformuj nas o tym poprzez formularz kontaktowy lub mailem! Dziękujemy.

TO TEŻ CIEKAWE:

Ćwiczenie nr 12

MINI – PRZYSIADY Pozycja do wykonania ćwiczenia: stojąca.Ilość powtórzeń: 2 serie po 10 powtórzeń.Do wykonania ćwiczenia potrzebujesz: powierzchnię do oparcia…

ROBERT KORZENIOWSKI RADZI

Mistrz olimpijski radzi, jak zachęcać do sportu. Robert Korzeniowski, czterokrotny mistrz olimpijski przyznaje, że podczas pandemii łapał się na tym,…

TOYOTA YARIS CROSS

Yaris Cross kolejnym hitem Toyoty w Polsce. Rewelacyjne wyniki przedsprzedaży. 1 października Yaris Cross zadebiutuje w polskich salonach dilerskich podczas…

MENOPAUZA A ODCHUDZANIE

Jak się odchudzać w czasie menopauzy. Menopauza sprzyja, niestety, przybieraniu na wadze oraz zmianie figury. Dobra wiadomość jest jednak taka,…

OLEJ PALMOWY

Oleje egzotyczne część II Olej palmowy Oleju palmowego nie lubią ani dietetycy, ani kardiolodzy, nie ma też najlepszej opinii Narodowego…

ŚWINIE LUBIĄ LUDZI

Świnie lubią ludzi podobnie jak psy, ale problemy rozwiązują same Świnie także lubią kontakt z ludźmi. Jednak eksperymenty wykazały, że…

TRĄDZIK U DOROSŁYCH

Trądzik – nie tylko młodzieńcza przypadłość Masz trądzik? Unikaj słońca! O tym, że dorośli też zmagają się z trądzikiem –…

ŚPIEW TO ZDROWIE

Wyśpiewaj sobie zdrowie! Poprawia nastrój, zmniejsza poczucie osamotnienia, może nawet usprawniać pamięć i zdolności poznawcze. Działa szczególnie dobrze, gdy dzieli…

ALBANIA. ZAGINIONE MIASTO W BUSHAT

Zaginione antyczne miasto na celowniku polskich archeologów. Pozostałości po dwóch wielkich antycznych kamiennych budowlach na szczycie wzgórza niedaleko Szkodry w…

JAK WYCHOWAĆ SZCZENIAKA

Jak wychować szczeniaka? 8 wskazówek, które na pewno pomogą Walczysz ze szczeniakiem o posłuszeństwo? Masz już dość ciągnięcia go na smyczy…

ROKITNIK

Rokitnik ma dziesięciokrotnie więcej witaminy C niż cytryna i zachowuje ją w przetworach. Poznajmy najwartościowsze źródło witaminy C. Uprawiany z…

EMERYTURA – KOMU SIĘ CHCE

Badanie: dlaczego Polacy przechodzą na emeryturę? Dwie trzecie respondentów z Polski przechodzi na emeryturę z powodu wieku, 45 proc. z…

OGRÓDEK PSU NIE WYSTARCZA

Ogródek nie równa się spacerowi, czyli dlaczego psy muszą wychodzić na dłuższy spacer? Wiele rodzin, kupując dom z ogródkiem, decyduje się…

24 CALOWY TABLET GRAFICZNY

Huion przedstawia trzy 23,8-calowe ekrany piórkowe, w tym Kamvas Pro 24(4K). Firma Huion prezentuje dziś trzy wielkoekranowe Tablety graficzne: Kamvas…

PO CO NAM PSYCHOTERAPIA

Psychoterapia to nie rozmowa z przyjaciółką Na psychoterapii nie uzyskamy porady, czy się rozwieść, czy odejść z pracy. Psychoterapeuta nie…

BANANY W POLSKICH OGRODACH?

Zainteresowanie egzotycznymi roślinami w Polsce rośnie. W Polsce zainteresowanie uprawą egzotycznych roślin rośnie. Wpłynęła na to również pandemia, z powodu…

MIGRACJE W XXI WIEKU

Katastrofy klimatyczne wywołują już ponad trzykrotnie więcej przesiedleń niż konflikty. Od 2008 r. ponad 318 mln ludzi na całym świecie…

JAK TWOJE MIASTO DBA O CIEBIE

Miasta, które dbają o zdrowie mieszkańców. Władze Opola wydały najwięcej na zdrowie w przeliczeniu na mieszkańca, za nim uplasował się…

CAR OF THE YEAR POLSKA 2021

Kia Sorento zdobywa tytuł Car of The Year Polska Poznaliśmy zwycięzcę polskiej edycji konkursu Car of the Year 2021. Za…

OLEJ KOKOSOWY

Oleje egzotyczne cz. 1 – olej kokosowy Na szeroką skalę używa się ich w przemyśle spożywczym i kosmetycznym, lecz z…

TRUDNA ROZMOWA Z UMIERAJĄCYM

Jak rozmawiać z umierającym człowiekiem Każdy z nas prędzej czy później zetknie się z odchodzeniem kogoś bliskiego, bądź znajomego. Co…

JAK DOBRAĆ STANIK (VIDEO)

Stanikowe dylematy – pytania do brafitterki. Opinie i poglądy opublikowane na portalu cocomac.pl są wyłącznie opiniami i poglądami ich Autorów.…

NIECHCIANA PAMIĄTKA Z WAKACJI

Jakie pasożyty można przywieźć z egzotycznych wakacji? Sposób na niechcianą pamiątkę z egzotycznych wakacji? Chodzenie boso, zjedzenie niegotowanego warzywa, ugryzienie…

WYPALENIE ZAWODOWE

Gdy nie masz siły pracować…. Wypalenie zawodowe nie jest chorobą, choć ten zespół objawów skutecznie uniemożliwia prawidłowe funkcjonowanie – nie…

BEAUTY FOOD

Czy możemy powstrzymać upływ czasu? Chyba wszyscy co jakiś czas zastanawiamy się czy istnieje jakiś złoty środek, rewelacyjny krem czy…

DARMOWE PORADY PRAWNE I INNE

Darmowe porady prawne, psychologiczne, dietetyczne, internet dla seniorów, praca. TO TEŻ CIEKAWE: [CP_CALCULATED_FIELDS id=”7″] Udostępnij na FacebookuTweet…

DEKAMERON – CIĘŻKI GRZECH

DZIEŃ PIERWSZY Opowieść IV Pisownia oryginalna z 1930 roku Mnich, który w ciężki grzech popadł, gani przeora za tę samą…

STAROŻYTNE BANKIETY NA CYPRZE

Polscy archeolodzy odkryli miejsce starożytnych bankietów. Spożywano tam prawdopodobnie mięso zwierząt ofiarnych, a z pewnością pito wino ku czci bogów…

SUZUKI ACROSS

Suzuki przedstawia model ACROSS Suzuki – ACROSS – muskularny SUV o sportowym charakterze wyposażony w nowoczesny i oszczędny napęd hybrydowy…

MONITOR Z 240 HZ EKRANEM OLED

LG wprowadza na rynek monitory UltraGear do gier z pierwszym na świecie 240-hercowym ekranem OLED. LG Electronics na targach CES…

POSTAWA MA ZNACZENIE – WYPROSTUJ SIĘ

Jak postawa ciała wpływa na mózg. Wyprostowanej sylwetce sporo można zawdzięczać – na przykład pewność siebie, a także zmniejszenie dolegliwości…

CAŁUJ – NIE ŻAŁUJ

Czy całowanie jest zdrowe? Choć niektórym może być trudno w to uwierzyć, nie wszyscy lubią się całować. Tymczasem romantyczne pocałunki…

UKĄSZENIE  OWADA

Jak radzić sobie z ukąszeniami owadów i pajęczaków? Lato rozkręciło się na dobre, a wraz z nim wrócił problem gryzących…

PREHISTORYCZNY LEW AMERYKAŃSKI

Przy lwie amerykańskim tygrys szablozębny był jak kociak. Mimo zatrważających kłów, samce tygrysów szablozębnych mogły być o wiele mniej agresywne…

SIA DEBIUTUJE JAKO REŻYSERKA

Sia debiutuje jako reżyserka filmem „MUSIC” z Kate Hudson i Maddie Ziegler. Data premiery i zwiastun Legenda światowej muzyki, 9-krotnie…

REKOMENDACJE WHO DOTYCZĄCE JAKOŚCI POWIETRZA

Zanieczyszczenie powietrza bardziej szkodliwe niż wcześniej sądzono. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) opublikowała nowe, bardziej rygorystyczne od poprzednich rekomendacje dotyczące jakości…

INTELIGENCJA ROJU

Ekspert: wzrasta zainteresowanie algorytmami inteligencji roju Inspiracją do powstania algorytmów inteligencji roju jest świat natury, na przykład zachowania mrówek. Tego…


[CP_CALCULATED_FIELDS id=”7″]

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.

error

Jeżeli artykuł Ci się podoba, to prosimy udostępnij go innym. :)

zostań naszym autorem
Skip to content