HISTORIA MODY – HISTORIA GORSETU

Gorset w latach 1800 – 1853 r.

Gorset w XIX w.

Pisanie o historii gorsetu w XIX w. nie jest łatwe. Temat ten w książkach poświęconych modzie traktowany jest raczej pobieżnie, a do tego autorzy unikają jak diabeł święconej wody wskazywania dat. Lubują się w stwierdzeniach typu “po 1850 roku” (czyli dokładnie kiedy?), czy też “od ostatniej ćwierci XIX w.”. Na domiar złego podczas lektury uderza brak podawania przypisów i tym samym źródła informacji. Z tego też powodu postanowiłam odrzucić pozycje współczesne i pochylić się nad materiałami z XIX w., by sprawdzić, co wnoszą one do naszej wiedzy na temat gorsetów. Praca nie była łatwa, albowiem znaleźć w gazetach poświęconych modzie ilustracje z tą częścią bielizny, to jak trafić czwórę w totka. Niby nie niemożliwe, ale jednak bardzo trudne. 

***

W 1795 r. ilustratorzy mody zaczęli proponować paniom proste suknie nawiązujące do antycznych, zwężane pod biustem.

Ilustracja z “Journal des Luxus und der Moden” 08.1795 r.

Moda ta przeszła na wiek XIX. Poniżej suknia z 1807 r.

suknia 1807 r., Journal des Dames et des Modes
Ilustracja z “Journal des Dames et des Modes” 12.1807 r.

***

Skoro od kobiet w tym czasie (1795 – 1825 r.) nie wymagano mocnego ściśnięcia w talii, gorset tak naprawdę nie był konieczny. Część z pań zaczęła używać do podtrzymania piersi krótkich kaftaników, takich jak na ilustracji poniżej (w języku francuskim zwane były one nadal gorsetami “corset”).

Muzeum Victoria and Albert Museum
Ze zbiorów Victoria and Albert Museum, datowanie 1800 – 1815 r.

Na ilustracji poniżej z 1810 r. widzimy kobietę wiążącą podobny kaftanik na halce. Wiązanie gorsetu na halce było praktyką powszechną, dodatkowa bielizna chronić miał przed przepoceniem (to samo – jak widać – można było robić z kaftanikiem). 

bielizna XIX w. kaftanik Journal des Dames et des Modes 1810 r.
Ilustracja z “Journal des Dames et des Modes” 04.1810 r.

Podpis pod ilustracją “corset de tissu…” nie pozostawia wątpliwości co do charakteru prezentowanego powyżej elementu bielizny.

***

Poniżej ilustracja z francuskiego “Journal des Dames et des Modes” z 1822 r. Widzimy na niej kolejną kobietę wiążącą kaftanik na halce. I tym razem podpis nie pozostawia wątpliwości.

kaftanik XIX w.

***

Inne kobiet nadal nie mogły rozstać się z gorsetem. Zapewne używały go z przyzwyczajenia, a dodatkowo celem zapewnienia prostej linii pleców i wyszczuplenia (nie każda miała idealny brzuch i pośladki). Skąd wiadomo o noszeniu gorsetów w tym czasie? W British Museum przechowywana jest grafika Jamesa Gillraya z 1810 r., na której widzimy damę przed lustrem mającą na sobie właśnie tą część bielizny. 

British Museum

***

W 1824 r. Georges Gatine opublikował zbiór ilustracji przedstawiających kobiety wykonujące różne zawody pt. “Costumes d’ouvrières parisiennes”. Na jednej z nich widzimy krawcową z długimi – tradycyjnymi gorsetami w ręku (publikacja wydana została wprawdzie w 1824 r, ilustracje pochodzą jednak z ok. 1813 r., biorąc pod uwagę kroje sukien). Proponuję zwrócić uwagę ramiączka, które gorsety raz mają, a raz nie. 

Georges Gatine Costumes d'ouvrières parisiennes kobieta z gorsetami xix w.

***

Fakt noszenia gorsetów w początkach XIX w. potwierdza także Kajetan Marcinowski w swoim wierszu pt. “Gorset” opublikowanym w 1818 r. Czytamy w nim:

Kajetan Marcinkowski Gorset
Wiersz z książki pt. “Zabawy wierszem dla płci pięknéy poświęcone własne, i tłumaczenia” Warszawa 1818 r., s. 1

Interesująca jest także dalsza część wiersza, która odsłania jego konstrukcję. Dzięki tekstowi dowiadujemy się, że już wtedy brykle (służące do usztywnienia) były metalowe. Hrabianka:

Ibidem, s. 4

***

W 1825 r. stan suknia wraca na “właściwe” miejsce, tj. na poziom pasa. Ilustratorzy mody proponują kroje jak ten poniżej. Jednym słowem do łask może powrócić gorset w kształcie, jaki powszechnie kojarzy nam się z tym z XIX wieku. 

Moda 1825

***

A jak wyglądał w tym czasie gorset? Odpowiedzenie na to pytanie nie jest łatwe. Nie była to część garderoby, nad którą chciałyby się rozpisywać pamiętnikarki. Wracając z balu czy teatru mogły omawiać kroje sukien swoich konkurentek, ale nie ich bieliznę! Z pomocą przychodzi ikonografia pochodząca przede wszystkim z Francji. Czy można pochylać się nad historią mody w naszym kraju, korzystając ze źródeł znad Sekwany? Ktoś zapyta. Jak najbardziej tak. Należy mieć na uwadze, że kroje strojów prezentowane we francuskiej prasie, już po dwóch tygodniach pojawiały się w polskich gazetach, takich takich jak np. “Dziennik Mód Paryskich” (odwołanie do Paryża w tytule pisma bynajmniej nie jest przypadkowe). Co więcej w reklamach nie raz właściciele sklepów informowali, że oto wrócili znad Sekwany przywożąc najnowsze wzory sukien, gorsetów, szali… Jednym słowem w Polsce oddychało się Francją. W zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej zachowała się arcyciekawa broszura, w której właściciel sklepu w sukiennicach w Krakowie informuje, że zawiązał stosunki handlowe z “najpierwszemi domami Paryża”, dzięki czemu może sprzedawać produkty po cenach “nader niskich”.

sklep Louvre

Jak łatwo się domyślić, nazwa firmy nie jest przypadkowa i nawiązuje do jednego z największych w Paryżu domów towarowych Magasins du Louvre.

Gdyby ktoś miał wątpliwość, czy import dotyczył także gorsetów, przedstawiam dalszą część broszury.

reklama sklepu z gorsetami XIX w. Louvre

***

A zatem przejdźmy do oglądania.

Poniżej ilustracja z ok. 1828 – 1829 r. Widzimy na niej sprzedawczynię gorsetów i gorsety z ramiączkami.

Charles Philipon Musee Carnavalet
Charles Philipon 1828 – 1829 r., ze zbiorów Musee Carnavalet

***

Na ilustracji poniżej z ok. 1832 r. proponuję zwrócić uwagę na stojące po lewej stronie na komodzie dwa dodatkowe gorsety. Jednym słowem, do wyboru do koloru.

Brak podanej techniki, ilustracja anonimowego autora znajdująca się w zbiorach Rijksuseum w Amsterdamie zatytułowana “La M. de de Corsets, Cést de la vrai…” z ok. 1832 r.

***

Poniżej ilustracja z 1837 r. Wielu autorów uważa, że w pierwszej połowie XIX w. gorsety nie posiadały zapięcia na przodzie, co widać na licznych ilustracjach. Zastanawiająca jest ta poniżej, na której można zauważyć czarne punkty, które wyglądają niczym zapięcia od brykli. Fakt, czy też fantazja rysownika? Temat pozostawiam otwarty. Do tego modne w XIX w. tzw. “toczone ramiona” czyli lekko opadające w dół. Kiedyś szczyt elegancji, dziś przejaw niewysportowania.

Ilustracja z “Le Bon Ton, Journal des Modes”, 1837 r., nr 188

***

Poniżej ilustracja z 1838 r.

Le Follet 1838 r.
Ilustracja z “Le Follet” 12.1838 r.

***

Poniżej obraz Constantinusa Fidelio Coene z ok. 1841 r. przedstawiający wiązanie gorsetu.

Constantinus Coene
Obraz z archiwum domu aukcyjnego Bonhams w Wielkiej Brytanii.

Poniżej dwie ilustracje z 1850 r.

Le Bon Ton 1850 r.
Ilustracja z “Le Bon Ton” 06.1850 r.

Poniżej tył tego samego gorsetu.

Le Bon Ton 1850 r.
Ilustracja z “Le Bon Ton” 06.1850 r.

***

Poniżej ilustracja z ok. 1852 – 53 r. Gdy gorset nie był zapinany na przodzie na tzw. brykle, a w pobliżu nie było służącej, jakoś trzeba było sobie radzić. Poniżej kobiety w charakterystycznych pozycjach tj. z rękami zgiętymi do tyłu.

***

Poniżej obraz z 1847 r. Johanna Baptiste Reitera.

Ze zbiorów muzeum Belvedere w Wiedniu.

Poniżej obraz z 1835 r. Ferdinanda Wachsmutha.

Ferdinand Wachsmuth
Nieznane miejsce przechowywania.

I znów ręce z tyłu, a w nich sznurek. Ilustracja z ok. 1835 r.

wiązanie gorsetu z tyłu, brykle XIX w.
Nieznany autor i miejsce przechowywania.

***

W drugiej połowie XIX w. w gorsetach zaczęto montować brykle z przodu. W konsekwencji zaczęły mieć one dwa zapięcia. To z przodu pomagało w szybkim ubraniu się, gdy kobieta była sama. To drugie pozwalało na mocne zawiązanie przy pomocy osoby trzeciej, ale o tym wszystkim w kolejnym wpisie. 

Poniżej przykład gorsetu z bryklami na przodzie.

Muzeum Sztuki w Nowym Jorku

***

Podsumowanie:

Na potrzeby niniejszej publikacji przejrzałam ilustracje z kilkudziesięciu pism kobiecych (w zdecydowanej mierze francuskich). Przeglądałam zbiory bibliotek francuskich, a także zbiory muzealne. Jedno nie pozostawia wątpliwości. Materiał ikonograficzny dotyczący gorsetów w pierwszej połowie XIX w. jest bardzo, bardzo ubogi. Nie daje on – w mojej ocenie – podstaw do wysuwania szczegółowych tez. W publikacjach poświęconych modzie niektórzy autorzy starają się forsować poglądy, jakoby w pewnych latach gorsety zrobiły się dłuższe, krótsze, szersze, węższe, wyższe, niższe itp. Są to pojęcia mocno nieokreślone. Czym różni się gorset szerszy od węższego? Trudno powiedzieć nie mając przed oczami ilustracji i tym samym punktu odniesienia. Tak jak wspomniałam na początku, ubolewać należy, że autorzy tego typu stwierdzeń nie podają przypisów i źródeł swoich informacji. Czy podstawą datowania bielizny mogą być zatem zbiory muzealne? Przykładowo w Muzeum Sztuki w Nowym Jorku znajduje się spora kolekcja bielizny dostępna on line. Moim zdaniem nie. Nie raz oglądając zbiory odnosiłam wrażenie, że datowanie jest błędne. I dopóki nie poznamy uzasadnienia, na jakiej podstawie przyjęto dla danego kroju określony rok, trudno przesądzić, że jest on prawidłowy. Jednym słowem w sprawie gorsetów jest jeszcze wiele do powiedzenia i do zbadania.  

CIĄG DALSZY NASTĄPI

Źródło: 

Tekst i zdjęcia – Agnieszka Lisak Blog

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.

error

Jeżeli artykuł Ci się podoba, to prosimy udostępnij go innym. :)

zostań naszym autorem
Skip to content